Bệnh gan nào lây, bệnh gan nào không lây và lây bằng cách nào

"Người nhà tôi bị bệnh gan, ăn chung có lây không?" là câu hỏi được hỏi nhiều nhất trong nhóm bệnh lý này, và cũng là câu hỏi bị trả lời sai nhiều nhất. Câu trả lời ngắn gọn: có bệnh gan lây, có bệnh gan không lây, và điều quyết định không nằm ở lá gan mà nằm ở nguyên nhân gây tổn thương lá gan đó.

Nguyên tắc cần nắm trước tiên

Bản thân tình trạng gan bị viêm, bị xơ hay bị ung thư không truyền từ người này sang người khác. Thứ có thể truyền là tác nhân gây bệnh — cụ thể là các virus viêm gan. Vì vậy cách hỏi đúng không phải "bệnh gan có lây không" mà là "gan của người này hỏng vì cái gì".

Hiểu được điều đó sẽ tự giải thích được một nghịch lý hay gặp: xơ gan không lây, nhưng người sống cùng bệnh nhân xơ gan do viêm gan B vẫn cần đi xét nghiệm và tiêm phòng — vì cái họ có thể nhiễm là virus, chứ không phải tình trạng xơ gan.

Nhóm bệnh gan có khả năng lây

Đây gần như chỉ có một nhóm: viêm gan do virus. Năm loại virus viêm gan được đặt tên từ A đến E, mỗi loại có đường lây và hậu quả khác nhau.

Viêm gan A

Lây qua đường tiêu hoá — ăn phải thức ăn, nước uống nhiễm virus hoặc tiếp xúc gần với người bệnh trong điều kiện vệ sinh kém. Viêm gan A chỉ gây bệnh cảnh cấp tính và không chuyển thành thể mạn tính; đa số hồi phục hoàn toàn, tuy vẫn có tỷ lệ nhỏ diễn biến nặng. Đã có vắc-xin phòng bệnh.

Viêm gan B

Lây qua đường máu, qua dịch cơ thể trong quan hệ tình dục không an toàn và từ mẹ sang con trong lúc sinh. Đây là loại có thể chuyển sang mạn tính và là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn tới xơ gan, ung thư gan. Đã có vắc-xin phòng bệnh, tiêm cho trẻ ngay từ những giờ đầu sau sinh theo chương trình tiêm chủng.

Viêm gan C

Lây chủ yếu qua đường máu; khả năng lây qua quan hệ tình dục thấp hơn viêm gan B nhưng vẫn có. Cũng chuyển sang mạn tính và dẫn tới xơ gan, ung thư gan. Hiện chưa có vắc-xin, bù lại đã có nhóm thuốc kháng virus tác dụng trực tiếp giúp nhiều người bệnh sạch virus.

Viêm gan D

Loại virus đặc biệt: nó chỉ gây bệnh trên người đã nhiễm virus viêm gan B. Nhiễm đồng thời hai loại làm bệnh nặng hơn và đẩy nhanh tiến trình xơ gan. Tiêm phòng viêm gan B cũng đồng thời chặn được viêm gan D.

Viêm gan E

Lây theo đường tiêu hoá giống viêm gan A, thường gặp ở nơi nguồn nước bị ô nhiễm. Bình thường không chuyển mạn tính, nhưng cần lưu ý đặc biệt ở phụ nữ mang thai vì nguy cơ diễn biến nặng cao hơn.

Nhóm bệnh gan không lây

• Gan nhiễm mỡ không do rượu. Hệ quả của thừa cân, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, ít vận động. Không có tác nhân nào truyền được sang người khác. Điều dễ gây hiểu nhầm là cả gia đình cùng bị — nhưng đó là do chung thói quen ăn uống và lối sống, không phải do lây.
• Bệnh gan do rượu. Gan nhiễm mỡ do rượu, viêm gan do rượu, xơ gan do rượu đều là hậu quả tích luỹ của lượng cồn đưa vào cơ thể.
• Xơ gan. Là giai đoạn cuối chung của nhiều loại tổn thương gan mạn tính. Bản thân xơ gan không lây; nhưng nếu nguyên nhân là viêm gan B hoặc C thì virus gây ra nó vẫn lây được.
• Ung thư gan. Không lây từ người sang người. Phần lớn phát sinh trên nền gan đã xơ hoặc viêm gan virus mạn tính kéo dài.
• Viêm gan tự miễn. Do hệ miễn dịch tấn công nhầm tế bào gan, không liên quan đến tác nhân truyền nhiễm.
• Tổn thương gan do thuốc và hoá chất. Không lây.
• Bệnh gan do rối loạn di truyền như ứ đồng, thừa sắt. Không lây theo nghĩa truyền nhiễm, nhưng có tính gia đình nên người thân cùng huyết thống có thể cần tầm soát.

Sống chung nhà thì cần chú ý gì?

Với các bệnh gan không lây, sinh hoạt chung hoàn toàn bình thường. Với viêm gan B và C, điều cần nhớ là virus nằm trong máu và dịch cơ thể, nên chỉ cần chặn đúng những tình huống máu chạm máu:

• Không dùng chung dao cạo râu, bàn chải đánh răng, bấm móng tay, đồ lấy ráy tai, kim châm — những vật có thể dính máu dù chỉ một lượng rất nhỏ.
• Băng kín vết thương hở và tự xử lý máu rơi vãi bằng găng tay.
• Người thân trong nhà nên đi xét nghiệm và tiêm phòng viêm gan B nếu chưa có kháng thể.
• Với viêm gan A và E — vốn lây qua đường tiêu hoá — thì việc cần làm ngược lại: rửa tay đúng cách, ăn chín uống sôi, xử lý vệ sinh nhà tắm và nhà bếp.

Ăn cùng mâm, dùng chung phòng, ôm hôn, bắt tay, ho, hắt hơi, muỗi đốt không làm lây virus viêm gan B và C. Việc tách riêng bát đũa hay bắt người bệnh ăn một mình là không cần thiết và chỉ gây tổn thương tinh thần.

Đừng biến người bệnh thành người bị xa lánh

Rất nhiều người mang virus viêm gan giấu bệnh vì sợ mất việc, sợ bị họ hàng né tránh. Hậu quả là họ không đi khám, không theo dõi, và chỉ quay lại bệnh viện khi đã xơ gan. Nỗi sợ dựa trên hiểu lầm gây hại nhiều hơn chính con virus.

Cách ứng xử đúng rất đơn giản: người mang virus đi khám và theo dõi định kỳ; người thân đi xét nghiệm và tiêm phòng; cả nhà giữ vài quy tắc về đồ dùng cá nhân. Ngoài ra, mọi thứ diễn ra bình thường.

Tóm lại

Câu hỏi "bệnh gan có lây không" chỉ trả lời được sau khi biết nguyên nhân. Viêm gan do virus thì lây, theo đường máu — dịch cơ thể (B, C, D) hoặc đường tiêu hoá (A, E). Gan nhiễm mỡ, bệnh gan do rượu, xơ gan, ung thư gan, viêm gan tự miễn và tổn thương gan do thuốc thì không lây. Nếu bạn hoặc người nhà vừa nhận kết quả bất thường về gan, việc cần làm là đi khám để xác định nguyên nhân — chứ không phải tự suy đoán rồi lo lắng hoặc chủ quan nhầm chỗ.