Đau quai hàm: nhóm nguyên nhân thường gặp và cách xử trí đúng

Quai hàm là vùng làm việc nhiều nhất trên khuôn mặt: ăn, nhai, nói, ngáp, nuốt — không lúc nào ngơi. Khi vùng này đau, ảnh hưởng lan ra gần như mọi sinh hoạt trong ngày, và điều khó chịu nhất là cơn đau thường mơ hồ, lúc có lúc không, khiến người bệnh chần chừ mãi mới đi khám.

Đau quai hàm gặp ở mọi lứa tuổi và mọi giới. Nó không phải một bệnh riêng biệt mà là triệu chứng chung của nhiều vấn đề khác nhau, từ khớp hàm, cơ nhai, răng miệng cho tới xoang mặt.

Khớp hàm làm việc thế nào?

Nối hàm dưới với hộp sọ là khớp thái dương hàm, nằm ngay phía trước lỗ tai hai bên. Khớp này gồm diện khớp của xương thái dương, diện khớp của xương hàm dưới, một đĩa sụn nằm chen giữa, bao khớp và hệ dây chằng. Điểm đặc biệt là hai khớp hai bên luôn hoạt động cùng lúc như một cặp — trục trặc ở một bên sẽ kéo theo cảm giác khó chịu cả hai bên.

Những dấu hiệu nhận biết

Ban đầu cơn đau thường nhẹ, xuất hiện đột ngột rồi tự hết nên rất dễ bị bỏ qua. Nếu không được xử lý, đau có thể trở nên dữ dội và kéo dài nhiều ngày. Các biểu hiện hay gặp:

• Cơ hàm co cứng, đau nhức khi nhai hoặc khi há miệng rộng.
• Đau lan ra vùng quanh tai và vào bên trong tai, đôi khi kèm ù tai.
• Đau đầu vùng thái dương, đau lan khắp một bên mặt.
• Cử động hàm khó, há miệng không hết cỡ, cảm giác hàm bị vướng hoặc kẹt.
• Tiếng lục cục hay tiếng lách cách khi mở và đóng miệng.

Nhóm 1 — Vấn đề tại chính khớp hàm

Rối loạn khớp thái dương hàm

Đây là nhóm nguyên nhân thường gặp nhất. Đĩa sụn trong khớp lệch khỏi vị trí, bao khớp bị kích thích, hoặc cơ nhai co thắt kéo dài đều gây đau và tiếng kêu khi cử động hàm. Bệnh gặp ở nhiều nhóm tuổi và cần được xử trí sớm, vì để lâu có thể dẫn tới tổn thương cấu trúc khớp khó hồi phục.

Viêm khớp và thoái hoá khớp thái dương hàm

Khi khớp bị viêm, người bệnh đau và sưng ở một hoặc cả hai bên hàm, đau tăng dần theo thời gian, kèm đau đầu với tần suất tăng, đau trong tai và khó cử động hàm. Ở người lớn tuổi, sụn khớp mòn dần cũng gây đau kèm cảm giác lạo xạo khi nhai.

Nhóm 2 — Cơ nhai và thói quen hằng ngày

Rất nhiều trường hợp đau quai hàm không phải do khớp hỏng mà do cơ nhai bị làm việc quá sức trong thời gian dài. Những thói quen đứng sau:

• Nghiến răng khi ngủ. Người bệnh thường không tự biết, chỉ thấy sáng dậy hàm mỏi, đau đầu vùng thái dương, răng ê buốt. Người nhà ngủ cùng thường là người phát hiện ra.
• Cắn chặt hàm khi căng thẳng. Đây là phản xạ vô thức trong lúc tập trung hoặc lo lắng, khiến cơ nhai co liên tục hàng giờ.
• Nhai lệch một bên do đau răng, mất răng hoặc chỉ là thói quen. Bên phải làm việc thay cho cả hai bên nên quá tải.
• Nhai kẹo cao su nhiều, ăn đồ dai cứng như khô bò, mực khô, đá viên.

Nhóm 3 — Sự cố cấp tính: sái quai hàm

Sái quai hàm xảy ra khi người ta há miệng quá to đột ngột — ngáp mạnh, cười lớn, cắn miếng thức ăn quá dày. Khớp hàm trượt ra khỏi vị trí bình thường, gây đau nhói vùng hàm, đau lan ra tai và cổ, kèm khó khép miệng lại. Đây là tình huống cần được nhân viên y tế xử lý, người bệnh không nên tự nắn.

Nhóm 4 — Đau xuất phát từ cấu trúc lân cận

Viêm xoang

Các xoang mặt nằm sát khớp hàm. Khi xoang nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus, dịch nhầy ứ lại tạo áp lực lan sang vùng hàm, gây đau nhức một hoặc cả hai bên. Dấu hiệu đi kèm giúp nhận ra: nghẹt mũi, khó thở, dịch mũi hoặc dịch xuống họng có màu xanh hoặc vàng, ù tai, đau đầu, giảm khứu giác và vị giác, mệt mỏi.

Vấn đề răng miệng

Sâu răng sâu, viêm tuỷ, áp xe quanh chân răng, răng khôn mọc lệch hay viêm lợi trùm đều có thể biểu hiện thành đau lan lên vùng quai hàm. Đây là lý do người đau hàm kéo dài nên được khám cả về răng miệng chứ không chỉ khám khớp.

Giảm đau tại nhà đúng cách

• Chườm ấm phù hợp với cơn đau do căng cơ và co thắt. Nhúng khăn mềm vào nước ấm, vắt bớt rồi áp lên vùng hàm khoảng mười phút để cơ giãn ra và tăng tuần hoàn tại chỗ.
• Chườm lạnh hợp hơn với đau cấp hoặc sau chấn thương: bọc vài viên đá trong túi rồi lót khăn, áp lên khoảng mười phút, nghỉ rồi lặp lại, tránh áp đá trực tiếp lên da.
• Cho hàm nghỉ — ăn thức ăn mềm, cắt nhỏ miếng, tránh há miệng quá rộng, bỏ kẹo cao su và đồ dai trong giai đoạn đang đau.
• Về thuốc giảm đau: các thuốc giảm đau thông thường có thể được cân nhắc cho trường hợp nhẹ, nhưng hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, đặc biệt nếu bạn có bệnh dạ dày, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc khác. Không tự dùng kéo dài để cố chịu đựng cơn đau.

Khi nào cần đi khám?

• Đau kéo dài trên hai tuần hoặc tái đi tái lại nhiều đợt.
• Không há được miệng bình thường, hàm bị kẹt ở tư thế mở hoặc đóng.
• Sưng nóng đỏ vùng hàm, sốt, khó nuốt hoặc khó thở.
• Đau tăng dần dù đã nghỉ và chăm sóc tại nhà.
• Có chấn thương vùng mặt trước đó.

Khi khám, bác sĩ sẽ sờ khớp và cơ nhai, đo độ há miệng, nghe tiếng kêu khi cử động hàm, kiểm tra khớp cắn và tình trạng răng. Tuỳ hướng nghĩ, các thăm dò hình ảnh vùng hàm mặt có thể được chỉ định. Việc khám thường phối hợp giữa chuyên khoa răng hàm mặt và tai mũi họng.

Phòng ngừa

• Nhai đều cả hai bên hàm, không nhai lệch một bên thành thói quen.
• Ăn thức ăn được nấu chín mềm, hạn chế đồ quá dai, quá cứng.
• Bỏ thói quen cắn móng tay, cắn môi, cắn vật cứng.
• Vệ sinh răng miệng đúng cách và khám răng định kỳ để xử lý sớm các ổ sâu răng.