Ung thư gan là gì? Phân biệt nguyên phát — thứ phát và câu hỏi "có lây không"

Gan là cơ quan đảm nhận việc chuyển hoá và xử lý phần lớn chất độc đi vào cơ thể. Ung thư gan là tình trạng khối u ác tính hình thành tại gan, phá huỷ dần chức năng đó.

Theo số liệu được nguồn tham khảo dẫn lại, tại Việt Nam ung thư gan xếp thứ ba về tỷ lệ tử vong trong tổng số ca tử vong do ung thư, với con số xấp xỉ 75% trên tổng số ca mắc. Bệnh cũng đang được ghi nhận ở người trẻ nhiều hơn trước.

Đây là số liệu tham khảo mang tính định hướng, phản ánh gánh nặng bệnh ở mức quần thể chứ không phải nguy cơ của một cá nhân.

Hai loại ung thư gan — khác nhau ở gốc

Cùng gọi là ung thư gan nhưng hai loại dưới đây có bản chất và hướng xử trí khác nhau:

• Ung thư gan nguyên phát — khối u ác tính khởi phát từ chính tế bào gan, sau đó mới có thể lan đi nơi khác.
• Ung thư gan thứ phát — khối u xuất phát từ một cơ quan khác rồi di căn tới gan. Bản chất bệnh vẫn là ung thư của cơ quan gốc, nên hướng điều trị bám theo cơ quan đó.

Đây là lý do khi có tổn thương ở gan, bác sĩ luôn phải xác định nguồn gốc trước khi bàn tới điều trị.

Ung thư gan có lây không?

Không. Ung thư nói chung, và ung thư gan nói riêng, thuộc nhóm bệnh không lây nhiễm. Người thân hoàn toàn có thể ăn chung, ngủ chung, sinh hoạt bình thường với người bệnh. Việc xa lánh, tách riêng chén bát, hạn chế tiếp xúc là không cần thiết và gây tổn thương tâm lý cho người bệnh đúng lúc họ cần chỗ dựa nhất.

Điều có lây là các virus viêm gan B và viêm gan C — hai nguyên nhân hàng đầu dẫn tới ung thư gan. Chúng lây qua đường máu, đường tình dục và từ mẹ sang con trong quá trình sinh nở. Cần phân biệt rõ: đây là bệnh lây truyền, không phải bệnh di truyền.

Vì vậy việc cần làm với người nhà không phải là cách ly, mà là: xét nghiệm xem mình có nhiễm virus viêm gan hay không, và tiêm vắc-xin phòng viêm gan B nếu chưa có miễn dịch.

Triệu chứng — và lý do chúng đến muộn

Giai đoạn đầu, biểu hiện rất mờ nhạt và dễ bị quy cho bệnh khác. Khi triệu chứng đã rõ thì bệnh thường đã tiến triển. Những dấu hiệu hay gặp:

Vàng da, vàng mắt

Sắc tố vàng thường xuất hiện ở mắt trước rồi lan ra da. Cơ chế là khối u gây cản trở đường mật, làm bilirubin — sắc tố vàng do gan xử lý — ứ lại rồi vào máu. Thường kèm nước tiểu sẫm màu và phân bạc màu.

Ngứa, nổi mụn không rõ nguyên nhân

Muối mật vào máu rồi lắng đọng dưới da gây kích ứng. Đặc điểm gợi ý là ngứa lan toả, bôi thuốc da liễu thông thường không đỡ.

Đau vùng bụng trên

Ban đầu chỉ là cơn đau mơ hồ, dễ nhầm với đau dạ dày. Về sau tần suất dày lên và mức độ nặng hơn.

Sụt cân không chủ đích

Gan là mắt xích trung tâm của chuyển hoá. Khi chức năng gan giảm, cơ thể hấp thu kém, người bệnh chán ăn, mau no, chướng bụng và sụt cân dù không kiêng khem.

Ung thư gan có chữa được không?

Câu trả lời phụ thuộc vào bốn yếu tố: thời điểm phát hiện, giai đoạn và tốc độ tiến triển của bệnh, phương pháp điều trị được chọn, và thể trạng người bệnh.

Yếu tố có sức nặng nhất là kích thước khối u lúc chẩn đoán. Các con số tham khảo thường được nhắc tới:

• Khối u dưới 3 cm — có thể can thiệp bằng phẫu thuật cắt bỏ; tỷ lệ sống trên 5 năm khoảng 80%.
• Khối u 3–6 cm — tỷ lệ sống trên 5 năm khoảng 60%.
• Khối u 6–10 cm — tỷ lệ này giảm còn khoảng 10–15%.
• Khối u trên 10 cm — nguồn ghi nhận tiên lượng rất xấu; các can thiệp lúc này chủ yếu nhằm kéo dài thời gian sống và giảm đau cho người bệnh.

Đây là số liệu tham khảo mang tính định hướng. Tiên lượng thực tế của từng người còn phụ thuộc thể mô bệnh học, mức độ xơ gan nền, chức năng gan còn lại và đáp ứng điều trị. Không nên dùng các con số này để tự kết luận về bản thân hay người thân.

Điều quan trọng nhất rút ra

Bảng số liệu trên nói lên một điều duy nhất: khoảng cách giữa phát hiện sớm và phát hiện muộn chính là khoảng cách về cơ hội sống. Mà ở giai đoạn sớm thì bệnh gần như không có triệu chứng — nghĩa là chờ đợi cảm giác bất thường của cơ thể là chiến lược sai.

Nếu bạn nhiễm viêm gan B hoặc C, đã có xơ gan, uống rượu nhiều năm, hoặc có gan nhiễm mỡ kèm béo phì và đái tháo đường, hãy hỏi bác sĩ về lịch siêu âm và xét nghiệm theo dõi phù hợp — và giữ đúng lịch đó ngay cả khi đang thấy hoàn toàn khoẻ mạnh.