Men gan cao nên ăn gì và kiêng gì? Xếp theo việc từng nhóm chất làm cho gan

Khi men gan cao, khẩu phần ăn hằng ngày trở thành một phần của điều trị. Lý do đơn giản: gần như mọi thứ đi qua đường tiêu hoá đều phải qua gan xử lý, nên bữa ăn quyết định trực tiếp khối lượng công việc mà lá gan đang tổn thương phải gánh.

Bài viết sắp xếp theo cách dễ nhớ nhất: từng nhóm chất làm gì cho gan, và lấy nhóm đó từ thực phẩm nào.

Những nhóm nên tăng

Vitamin nhóm B — nguyên liệu để gan tự sửa chữa

Nhóm B, đặc biệt là acid folic (vitamin B9), tham gia vào quá trình tái tạo tế bào gan và làm dịu phản ứng viêm. Khi men gan tăng, cơ thể dễ rơi vào tình trạng thiếu acid folic.

Lấy từ đâu: rau lá xanh đậm như bông cải xanh, măng tây; các loại đậu, lạc, gạo lứt và trứng cho các vitamin nhóm B khác.

Chất xơ — giảm việc cho gan từ đầu vào

Chất xơ làm giảm hấp thu cholesterol tại ruột, nghĩa là giảm bớt lượng mỡ mà gan phải xử lý. Rau củ nhiều chất xơ đồng thời cung cấp các chất chống oxy hoá, hỗ trợ gan trong chuyển hoá và tiêu hoá.

Lấy từ đâu: cà rốt, củ dền, các loại rau xanh.

Chất béo tốt — chống viêm thay vì gây viêm

Không phải chất béo nào cũng hại. Nhóm acid béo omega-3 có tác dụng kháng viêm, hỗ trợ làm dịu tình trạng viêm tại tế bào gan — điều rất có ý nghĩa khi men gan tăng do gan nhiễm mỡ.

Lấy từ đâu: cá hồi, cá thu, cá ngừ, hạt chia; dầu ô liu thay cho mỡ động vật.

Chất đạm dễ tiêu — vật liệu tái tạo tế bào gan

Đạm cần thiết để gan tái tạo mô tổn thương. Nhưng loại đạm quan trọng không kém lượng đạm: nên chọn nguồn dễ tiêu, ít chất béo bão hoà.

Lấy từ đâu: trứng, cá, đậu nành và các chế phẩm từ đậu. Cá được ưu tiên vì vừa cho đạm, vừa cho omega-3 và chất chống oxy hoá.

Lưu ý quan trọng: ở người đã có xơ gan, đặc biệt xơ gan mất bù, lượng đạm phải được cân nhắc theo chức năng gan còn lại và nguy cơ bệnh não gan. Đây là trường hợp bắt buộc phải theo chỉ định của bác sĩ, không tự tăng hay giảm đạm.

Vitamin C, E, K — chống oxy hoá và hỗ trợ đông máu

Nhóm này giúp hạn chế tổn thương tế bào gan do gốc tự do và hỗ trợ chức năng thải độc. Riêng vitamin K còn tham gia vào quá trình tạo yếu tố đông máu của gan.

Lấy từ đâu: cam, bưởi, táo, nho, bơ cho vitamin C; hạnh nhân, hạt hướng dương cho vitamin E; rau lá xanh cho vitamin K.

Nguồn tốt nhất vẫn là thực phẩm tươi. Việc bổ sung bằng viên uống, nhất là liều cao kéo dài, cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.

Những nhóm cần hạn chế

• Đường và tinh bột tinh chế — gan chuyển phần đường dư thừa thành mỡ rồi tích lại ngay tại gan. Hạn chế bánh kẹo, nước ngọt có ga; nếu ăn cơm nhiều, có thể thay một phần bằng gạo lứt.
• Chất béo bão hoà và đồ nhiều dầu mỡ — đồ chiên xào, thức ăn nhanh, thịt mỡ. Thay bằng chất béo không bão hoà từ dầu thực vật và các loại hạt.
• Rượu bia — yếu tố hàng đầu gây tổn thương gan. Với người men gan cao, khuyến cáo là ngừng.
• Đạm động vật nhiều mỡ — thịt đỏ nhiều mỡ tạo thêm áp lực chuyển hoá cho gan. Ưu tiên cá, thịt trắng và đạm thực vật.

Bốn nguyên tắc đi kèm bữa ăn

Ăn cân bằng, không bỏ bữa

Bỏ bữa rồi ăn bù thật no là kiểu ăn gây hại cho gan. Chia đều các bữa và không ăn quá no một lần.

Uống đủ nước

Nguồn tham khảo khuyến nghị khoảng 1,5–2 lít nước mỗi ngày, tránh nước ngọt có ga và các loại nước nhiều đường.

Đây là lượng tham khảo cho người trưởng thành khoẻ mạnh. Người đã có cổ trướng, phù hoặc bệnh thận kèm theo phải theo lượng nước bác sĩ chỉ định, có khi là hạn chế nước.

Giữ cân nặng hợp lý

Thừa cân và béo phì là tác nhân chính gây tích mỡ trong gan. Giảm cân nên làm từ từ, kết hợp vận động, vì giảm cân cấp tốc có thể làm gan nặng thêm.

Không tự dùng thuốc

Nhiều thuốc được thải qua gan và có thể gây độc cho tế bào gan. Với người đang có men gan cao, mọi loại thuốc — kể cả thuốc nam, nước lá và thực phẩm chức năng — đều nên được hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.

Một tuần ăn thế nào cho dễ thực hiện

Không cần thực đơn cầu kỳ. Bốn thay đổi sau đã tạo khác biệt rõ:

• Có cá trong bữa ít nhất 2–3 lần mỗi tuần.
• Mỗi bữa có ít nhất một món rau xanh.
• Đổi món chiên rán sang luộc, hấp, kho nhạt.
• Bỏ hẳn nước ngọt, thay bằng nước lọc và trái cây tươi.

Chế độ ăn không thay thế được việc tìm ra nguyên nhân làm men gan tăng. Nhưng nó là phần bạn kiểm soát được mỗi ngày, và nó quyết định gan hồi phục nhanh hay chậm.