Suy gan là gì? Phân loại theo thời gian, dấu hiệu theo từng chức năng bị mất

Suy gan là lúc lá gan không còn làm nổi những việc vốn dĩ nó vẫn làm, bởi phần lớn mô gan đã hư hại. Về nguyên tắc, bất kỳ bệnh gan nào cũng có thể dẫn tới suy gan nếu tổn thương đủ nhiều hoặc kéo dài đủ lâu.

Để hiểu vì sao suy gan nguy hiểm, cần nhìn vào những việc mà gan đang làm.

Gan làm những việc gì?

Xét về kích thước, gan chỉ đứng sau da trong cơ thể người, và nó vận hành như một nhà máy đa năng:

• Xử lý rồi cất giữ những dưỡng chất mà cơ thể cần.
• Dọn sạch các chất độc.
• Tạo ra các yếu tố tham gia quá trình đông cầm máu.
• Tiết mật, tham gia tiêu hoá và chuyển hoá bilirubin.

Mỗi chức năng mất đi lại tạo ra một nhóm triệu chứng riêng — đó là lý do biểu hiện của suy gan rất đa dạng.

Phân loại theo thời gian khởi phát

Cách phân loại này dựa trên khoảng thời gian từ khi bệnh khởi phát tới khi xuất hiện vàng da hoặc bệnh lý não gan:

• Suy gan tối cấp — diễn ra trong vòng 7 ngày.
• Suy gan cấp — khoảng ngày thứ tám cho tới hết tuần thứ tư.
• Suy gan bán cấp — muộn hơn mốc bốn tuần.
• Suy gan mạn tính — khi mô gan tổn thương đã chuyển thành mô sẹo, tức là đã xơ hoá.

Đây là cách phân loại tham khảo. Việc xếp loại cụ thể do bác sĩ thực hiện dựa trên diễn biến lâm sàng và xét nghiệm.

Nguyên nhân

Nhiễm trùng tại gan

Không ít mầm bệnh ưa trú ngụ ngay trong tế bào gan và có thể đẩy người bệnh tới suy gan: nhóm virus viêm gan A, B, C, D, E; herpes; cytomegalovirus; adenovirus; và cả virus dengue của sốt xuất huyết.

Thiếu máu nuôi gan

Suy tim, tụt huyết áp kéo dài hoặc huyết khối tĩnh mạch gan làm giảm máu tới nuôi tế bào gan, dẫn tới tổn thương nhu mô gan.

Thuốc, độc chất và rượu

Đây là nhóm nguyên nhân phòng tránh được nhiều nhất. Rượu bia, một số thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau chống viêm, một số thuốc mê, thuốc chống lao và thuốc chống động kinh dùng kéo dài đều có thể gây độc cho tế bào gan.

Bài viết chủ ý không nêu tên thuốc cụ thể — điều quan trọng với người đọc là nguyên tắc: không tự dùng thuốc kéo dài, và luôn khai đầy đủ mọi thứ đang uống khi đi khám.

Các nguyên nhân khác

Còn phải kể tới rối loạn tích luỹ sắt và tích luỹ đồng, viêm gan tự miễn, cùng những biến chứng của thai kỳ như hội chứng HELLP hay tiền sản giật.

Dấu hiệu — đọc theo chức năng bị mất

Mất chức năng chuyển hoá bilirubin

Da và tròng trắng mắt ngả vàng; nước tiểu vàng sậm như trà đặc trong khi phân lại nhạt màu bất thường.

Mất chức năng đông máu

Dễ chảy máu: chảy máu chân răng, chảy máu cam, bầm tím dưới da, và nặng hơn là xuất huyết tiêu hoá.

Mất chức năng thải độc

Các chất độc tích lại trong cơ thể gây bệnh lý não gan: lú lẫn, thay đổi tính tình, ngủ gà, nặng nhất là hôn mê gan.

Ảnh hưởng tới tiêu hoá

Người uể oải, ăn không thấy ngon, hay nôn nao, bụng dạ thất thường.

Mất chức năng dự trữ

Cơ thể thiếu hụt nhiều chất dẫn tới suy dinh dưỡng và sụt cân nhanh.

Để muộn, chuỗi biến chứng có thể nối tiếp nhau: não phù nề; thận ngừng làm việc theo gan trong hội chứng gan — thận; hô hấp suy sụp; vi khuẩn tràn vào máu; chảy máu đường tiêu hoá; tuần hoàn không giữ nổi và cuối cùng là tử vong.

Dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay

• Lú lẫn, nói lảm nhảm, ngủ gà, khó đánh thức.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Vàng da đậm lên nhanh trong vài ngày.
• Bụng chướng to nhanh kèm khó thở.
• Chảy máu không cầm được ở bất kỳ vị trí nào.

Suy gan có chữa được không?

Câu trả lời có hai vế, và cả hai đều quan trọng.

Vế thứ nhất: phần tế bào đã hỏng không hồi phục thì mất hẳn, nên không có chuyện đưa lá gan trở về nguyên trạng ban đầu.

Vế thứ hai — và đây là vế mang lại hy vọng: gan là cơ quan tự mọc lại được phần mô đã mất. Nếu phát hiện kịp thời và chặn được nguyên nhân đang gây tổn thương, quá trình phá huỷ dừng lại, phần gan lành có thể tái tạo và chức năng gan ổn định trở lại.

Đó là lý do tốc độ can thiệp quyết định kết quả.

Nguyên tắc điều trị

Mục tiêu điều trị suy gan gồm bốn phần:

• Ngăn tổn thương thêm — dừng ngay tác nhân đang gây hại, thường là rượu hoặc một loại thuốc.
• Giải quyết nguyên nhân — điều trị nhiễm virus, xử lý ngộ độc, điều chỉnh tình trạng thiếu máu nuôi gan.
• Kiểm soát biến chứng — bệnh não gan, rối loạn đông máu, cổ trướng, nhiễm trùng.
• Chờ gan tái tạo, và cân nhắc ghép gan nếu chức năng không hồi phục.

Việc điều trị suy gan diễn ra tại bệnh viện, dưới theo dõi sát bằng xét nghiệm. Đây không phải tình trạng có thể xử trí bằng thuốc bổ gan mua ngoài — và với người đã suy gan, việc tự uống thêm bất kỳ chế phẩm nào cũng là thêm việc cho một cơ quan đang không còn khả năng xử lý.