Men gan cao do đâu? Trình tự truy tìm nguyên nhân mà bác sĩ đi theo

Men gan cao không phải một chẩn đoán. Nó là một tín hiệu: tế bào gan đang bị tổn thương. Việc còn lại — và cũng là việc quan trọng nhất — là tìm ra thứ đang gây tổn thương đó.

Bài viết này đi theo đúng trình tự mà bác sĩ thường dùng để lần ra nguyên nhân, để bạn biết mình sẽ được hỏi gì và cần chuẩn bị gì.

Hai nhóm nguyên nhân lớn

Mọi nguyên nhân làm tăng men gan đều rơi vào một trong hai nhóm: bệnh lý tại gan và các yếu tố tác động lên gan từ bên ngoài — chủ yếu là lối sống và thuốc. Trình tự truy tìm đi từ nhóm dễ loại trừ nhất tới nhóm cần thăm dò sâu.

Bước 1 — Rà lại những gì bạn đưa vào cơ thể

Đây là bước đầu tiên vì nó rẻ nhất, nhanh nhất và giải quyết được một tỷ lệ đáng kể trường hợp.

Rượu bia

Rượu gây tổn thương tế bào gan trực tiếp. Một đợt uống nhiều trước ngày xét nghiệm đủ làm men gan tăng. Uống đều đặn nhiều năm thì gây tổn thương tích luỹ.

Thuốc và các chế phẩm đang dùng

Rất nhiều thuốc được chuyển hoá qua gan. Lạm dụng thuốc hạ sốt giảm đau thông thường, dùng một số thuốc điều trị kéo dài, hoặc uống nhiều loại thuốc nam và thực phẩm chức năng cùng lúc đều có thể làm men gan tăng.

Đây là nhóm nguyên nhân hay bị bỏ sót nhất, đơn giản vì người bệnh không nghĩ tới việc kể ra khi bác sĩ hỏi.

Tiếp xúc hoá chất

Nghề nghiệp phải làm việc thường xuyên với dung môi, thuốc trừ sâu, kim loại nặng cũng là yếu tố cần khai với bác sĩ.

Bước 2 — Đánh giá chuyển hoá và cân nặng

Gan nhiễm mỡ hiện là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng men gan. Đây là tình trạng mỡ tích tụ trong gan vượt quá 5% tổng trọng lượng gan, thường đi cùng lối sống ít vận động, khẩu phần nhiều chất béo, thừa cân và đái tháo đường.

Con số 5% là ngưỡng tham khảo dùng để định nghĩa gan nhiễm mỡ.

Vì vậy, khi men gan cao, các chỉ số thường được kiểm tra song song là mỡ máu, đường huyết và cân nặng — cùng với siêu âm bụng để nhìn trực tiếp nhu mô gan.

Bước 3 — Loại trừ viêm gan

Viêm gan là nguyên nhân gây tăng men gan thường gặp nhất trong nhóm bệnh lý. Cần phân biệt vì hướng xử trí hoàn toàn khác nhau:

• Viêm gan do virus — các loại virus viêm gan A, B, C, D, E. Đây là nhóm bắt buộc phải loại trừ bằng xét nghiệm, vì viêm gan B và C có thể tiến triển âm thầm nhiều năm.
• Viêm gan do rượu.
• Viêm gan do thuốc — xuất hiện sau một đợt điều trị.
• Viêm gan do gan nhiễm mỡ không do rượu.
• Viêm gan tự miễn — hệ miễn dịch tấn công chính tế bào gan.

Dù nguyên nhân nào, cơ chế chung đều giống nhau: tế bào gan bị phá huỷ, men gan được giải phóng vào máu và làm chỉ số xét nghiệm tăng lên.

Bước 4 — Các nguyên nhân ít gặp nhưng nặng

• Xơ gan và ung thư gan — ít gặp hơn nhưng là nhóm nặng nhất. Đây là lý do không nên bỏ qua tình trạng men gan tăng dai dẳng.
• Bệnh đường mật — tắc mật, u đường mật.
• Bệnh di truyền về chuyển hoá — ứ sắt, ứ đồng. Hiếm, nhưng cần nghĩ tới ở người trẻ có men gan cao kéo dài mà không tìm ra nguyên nhân thông thường.

Tăng một lần khác với tăng dai dẳng

Đây là điểm phân biệt có giá trị nhất trên thực tế:

• Tăng nhẹ, một lần rồi về bình thường — thường liên quan tới một đợt rượu bia, một loại thuốc vừa dùng, hoặc một đợt ốm. Chỉ cần loại bỏ yếu tố đó và xét nghiệm lại.
• Tăng cao, hoặc tăng lặp lại qua nhiều lần xét nghiệm — cần truy tìm nguyên nhân bệnh lý một cách hệ thống, không nên chỉ uống thuốc bổ gan rồi thôi.

Chuẩn bị gì trước khi đi khám

Buổi khám sẽ hiệu quả hơn hẳn nếu bạn mang theo:

• Toàn bộ phiếu xét nghiệm cũ — để bác sĩ thấy diễn biến theo thời gian, không chỉ một điểm cắt.
• Danh sách mọi thứ đang uống — thuốc kê đơn, thuốc mua ngoài, thuốc nam, nước lá, thực phẩm chức năng, viên bổ. Ghi ra giấy, đừng cố nhớ.
• Thông tin trung thực về rượu bia — lượng và tần suất thật. Khai giảm đi chỉ khiến bác sĩ đi tìm nguyên nhân sai.
• Tiền sử gia đình — có ai mắc viêm gan B, C, xơ gan hay ung thư gan không.

Nguyên tắc cuối cùng: mục tiêu không phải là hạ con số men gan xuống, mà là tìm và xử lý thứ đang làm tổn thương gan. Hạ được con số mà nguyên nhân còn nguyên thì tổn thương vẫn tiếp diễn — chỉ là bạn không nhìn thấy nó nữa.