Bệnh gan do rượu: ba giai đoạn tổn thương và cơ hội hồi phục

Rượu bia là nguyên nhân gây bệnh gan dễ phòng nhất, và cũng là nguyên nhân bị xem nhẹ lâu nhất. Tổn thương gan do rượu không xảy ra sau một trận nhậu; nó tích luỹ âm thầm qua nhiều năm, đi qua ba nấc rõ rệt, và ở hai nấc đầu gan vẫn còn cơ hội hồi phục đáng kể nếu người bệnh dừng lại kịp.

Rượu phá gan bằng cách nào?

Gần như toàn bộ lượng cồn đưa vào cơ thể được chuyển hoá tại gan. Trong quá trình đó, cồn bị biến đổi thành acetaldehyde — một chất độc với tế bào gan — trước khi tiếp tục bị phân giải thành chất vô hại. Khi lượng cồn vượt quá khả năng xử lý, acetaldehyde ứ lại và làm tổn thương màng tế bào cùng cấu trúc bên trong tế bào gan.

Song song, chuyển hoá cồn làm mỡ tích tụ trong tế bào gan và sinh ra các gốc tự do gây viêm. Ba yếu tố — độc tính trực tiếp, ứ mỡ và viêm — cộng lại tạo nên bệnh cảnh gan do rượu.

Uống bao nhiêu thì gọi là nhiều?

Theo tài liệu tham khảo, ngưỡng nguy cơ thường được nhắc tới là trên 3 đơn vị cồn mỗi ngày, trong đó một đơn vị cồn tương đương khoảng một lon bia hoặc chừng 30 ml rượu mạnh. Đây là số liệu tham khảo để người đọc hình dung, không phải ngưỡng an toàn được cấp phép cho mọi người: nguy cơ thay đổi theo giới, cân nặng, bệnh nền và thời gian uống.

Hai điều cần nói thẳng: không có mức uống nào hoàn toàn vô hại với gan, và "uống bia nhẹ hơn rượu" là hiểu lầm — cái gây hại là tổng lượng cồn, không phải loại đồ uống.

Ba giai đoạn tổn thương

Giai đoạn 1 — Gan nhiễm mỡ do rượu

Đây là biểu hiện sớm nhất và phổ biến nhất, xuất hiện ở phần lớn người uống nhiều. Mỡ tích tụ trong tế bào gan; theo nguồn tham khảo, gan được coi là nhiễm mỡ khi lượng mỡ vượt quá khoảng 5% khối lượng gan.

Giai đoạn này gần như không có triệu chứng, thường chỉ phát hiện tình cờ qua siêu âm hay xét nghiệm men gan. Tin tốt là đây là giai đoạn có khả năng hồi phục cao nhất: ngừng rượu kết hợp ăn uống hợp lý và vận động thường giúp gan cải thiện rõ rệt.

Giai đoạn 2 — Viêm gan do rượu

Khi tổn thương tiếp diễn, nhu mô gan viêm thực sự. Người bệnh có thể mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, đau tức hạ sườn phải, buồn nôn, vàng da. Mức độ dao động rất rộng: có người chỉ tăng men gan nhẹ, có người vào viện trong bệnh cảnh viêm gan do rượu nặng với vàng da đậm, sốt và suy gan — tình huống có tỷ lệ tử vong cao.

Ngừng rượu ở giai đoạn này vẫn giúp cải thiện đáng kể, nhưng người bệnh cần được bác sĩ theo dõi chứ không thể tự xoay xở tại nhà.

Giai đoạn 3 — Xơ gan do rượu

Mô gan lành bị thay bằng mô sẹo, cấu trúc gan biến dạng vĩnh viễn và chức năng gan giảm dần. Giai đoạn này thường gặp ở người uống liên tục nhiều năm. Cần lưu ý: xơ gan không nhất thiết phải đi qua một đợt viêm gan rầm rộ mới hình thành — nó có thể tiến triển âm thầm từ nền viêm mạn tính kéo dài.

Xơ gan đã hình thành thì không trở lại như cũ. Tuy nhiên ngừng rượu vẫn thay đổi tiên lượng rất nhiều: nó làm chậm tiến triển, giảm nguy cơ biến chứng và giữ người bệnh ở giai đoạn còn bù lâu hơn.

Vì sao cùng uống mà người nặng người nhẹ?

• Tổng lượng và thời gian uống — yếu tố quan trọng nhất.
• Giới tính — phụ nữ thường tổn thương gan ở mức uống thấp hơn và sau thời gian ngắn hơn nam giới.
• Bệnh gan sẵn có — người đang nhiễm virus viêm gan B hoặc C mà uống rượu thì tổn thương cộng dồn và diễn tiến nhanh hơn hẳn.
• Thừa cân, béo phì, đái tháo đường — gan vốn đã nhiễm mỡ sẵn.
• Dinh dưỡng kém — người uống nhiều thường ăn ít, thiếu đạm và vi chất, làm gan mất khả năng tự bảo vệ.
• Yếu tố cơ địa — khả năng chuyển hoá cồn khác nhau giữa từng người.

Biến chứng cần biết

• Suy chức năng gan — vàng da, phù, dễ chảy máu, hạ đường huyết.
• Cổ trướng và nhiễm trùng dịch ổ bụng.
• Giãn vỡ tĩnh mạch thực quản gây nôn ra máu, đi ngoài phân đen — cấp cứu nội khoa.
• Bệnh não gan — lú lẫn, ngủ gà, đảo lộn giấc ngủ, nặng thì hôn mê.
• Ung thư gan — nguy cơ tăng rõ trên nền xơ gan do rượu.

Ngừng rượu — can thiệp hiệu quả nhất, và cũng khó nhất

Trong tất cả những gì có thể làm cho một lá gan tổn thương vì rượu, ngừng uống là biện pháp mang lại thay đổi lớn nhất. Không có loại thuốc bổ gan nào thay thế được việc này; uống thuốc mà vẫn tiếp tục uống rượu thì gần như không có ý nghĩa.

Nhưng có một cảnh báo quan trọng: người đã lệ thuộc rượu không nên tự ý cắt rượu đột ngột một mình ở nhà. Hội chứng cai rượu có thể xuất hiện trong vòng vài giờ đến vài ngày sau khi ngừng, với các biểu hiện từ nhẹ tới rất nặng: run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, bồn chồn, mất ngủ, buồn nôn; nặng hơn là ảo giác, co giật và sảng rượu — tình trạng lú lẫn, kích động, sốt có thể đe doạ tính mạng.

Vì vậy, người uống nhiều và kéo dài, người từng có triệu chứng khó chịu mỗi khi ngưng rượu, hoặc người có bệnh nền nên được bác sĩ hỗ trợ trong quá trình cai, có theo dõi y tế và bù dịch, bù vi chất phù hợp. Đây là việc cần chuẩn bị, không phải việc để thử bằng ý chí đơn độc.

Những việc đi kèm

• Dinh dưỡng đủ đạm và năng lượng, chia nhỏ bữa. Người nghiện rượu thường thiếu vitamin nhóm B và các vi chất, cần được bác sĩ đánh giá để bổ sung đúng.
• Rà soát thuốc đang dùng, tránh thuốc gây độc gan và chế phẩm không rõ nguồn gốc.
• Tầm soát viêm gan B, viêm gan C và tiêm phòng nếu chưa có miễn dịch.
• Theo dõi định kỳ bằng xét nghiệm và siêu âm theo lịch hẹn, kể cả khi đã bỏ rượu.
• Hỗ trợ tâm lý và từ gia đình — yếu tố quyết định duy trì được bao lâu, thường bị xem nhẹ.