Men gan cao ở trẻ sơ sinh: nguyên nhân cần loại trừ và dấu hiệu không được bỏ qua

Men gan là các enzym do tế bào gan sản xuất, tham gia chuyển hoá và trao đổi chất. Khi tế bào gan tổn thương, các enzym này rò vào máu. Vì vậy, kết quả men gan cao ở trẻ sơ sinh là lời cảnh báo rằng lá gan của bé nhiều khả năng đang chịu tổn thương, chứ chưa phải một chẩn đoán.

Điều khiến tình huống này khác hẳn ở người lớn: gan của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện chức năng, và danh sách nguyên nhân nghiêng hẳn về nhóm bệnh bẩm sinh, di truyền — nhóm mà phát hiện sớm hay muộn tạo ra khác biệt rất lớn.

Nhóm 1 — Viêm gan

Viêm gan virus B và C

Đây là nguyên nhân hay gặp nhất trong nhóm viêm gan ở trẻ sơ sinh. Hai loại virus này đều có khả năng truyền sang bé từ người mẹ — có thể ngay khi còn trong bụng, xuyên qua bánh nhau, hoặc vào lúc mẹ sinh.

Điều này giải thích vì sao xét nghiệm viêm gan cho mẹ trong thai kỳ và dự phòng cho trẻ ngay sau sinh lại quan trọng đến vậy.

Viêm gan tự miễn

Trường hợp này là do chính hệ miễn dịch của bé quay ra nhận nhầm tế bào gan là vật lạ rồi tấn công, khiến gan bị phá huỷ dần.

Nhóm 2 — Bệnh bẩm sinh và di truyền

Nhóm này hiếm nhưng nặng, và là lý do không được coi nhẹ kết quả men gan cao ở trẻ.

Bệnh Wilson (ứ đồng)

Bệnh di truyền khiến cơ thể không thải được lượng đồng dư thừa qua mật, dẫn tới đồng tích tụ trong gan và các cơ quan khác, gây tổn thương gan.

Thiếu alpha-1-antitrypsin

Một rối loạn di truyền có thể gây các vấn đề về gan, từ suy tế bào gan tới xơ gan. Ở lứa tuổi sơ sinh, dấu hiệu mở đầu thường là vàng da, sau đó có thể diễn tiến thành bệnh gan nặng. Nguồn tham khảo ghi nhận: trong số các bé mang rối loạn này, chừng 10% thuộc nhóm nguy cơ cao xuất hiện bệnh lý gan.

Đây là số liệu tham khảo mang tính định hướng.

Bệnh ứ sắt tại gan

Sắt dư không được chuyển hoá đúng cách nên đọng lại ở gan; hậu quả là mô gan hư hại và chức năng gan sa sút rõ rệt. Nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn tới xơ gan và các biến chứng khác.

Teo đường mật bẩm sinh

Tình trạng hiếm gặp, trong đó hệ thống đường mật bị gián đoạn hoặc thiếu hụt, khiến dòng mật bị tắc nghẽn. Đây là bệnh cần được phát hiện rất sớm, vì thời điểm can thiệp ảnh hưởng lớn tới kết quả.

Nhóm 3 — Thuốc dùng cho trẻ

Gan của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện khả năng chuyển hoá thuốc. Việc cha mẹ cho trẻ dùng thuốc hạ sốt quá liều, hoặc dùng nhiều loại kháng sinh, có thể làm men gan tăng.

Nguyên tắc bắt buộc: mọi loại thuốc dùng cho trẻ sơ sinh phải theo đúng chỉ định của bác sĩ về liều và khoảng cách giữa các lần dùng. Không tự tăng liều khi thấy trẻ chưa hạ sốt, không tự dùng lại đơn thuốc cũ, không dùng đơn của trẻ khác.

Dấu hiệu cha mẹ có thể quan sát

• Vàng da, vàng mắt — dấu hiệu dễ thấy nhất, do bilirubin tăng trong máu.
• Nước tiểu sẫm màu — cũng do bilirubin tăng.
• Phân nhạt màu hoặc bạc màu — dấu hiệu gan không bài tiết được mật xuống đường tiêu hoá. Đây là dấu hiệu quan trọng và hay bị bỏ qua nhất.
• Bụng chướng to.
• Bú kém, quấy khóc, bỏ bú.
• Nôn trớ nhiều, tiêu chảy.

Phân biệt vàng da sinh lý và vàng da cần đi khám

Vàng da rất phổ biến ở trẻ sơ sinh và phần lớn là sinh lý — xuất hiện sau vài ngày tuổi rồi tự hết. Nhưng có những tình huống cần đưa trẻ đi khám ngay thay vì chờ:

• Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
• Vàng da kéo dài quá 2 tuần mà không nhạt đi.
• Vàng da đậm lên thay vì nhạt dần, hoặc lan xuống bụng, tay chân.
• Phân bạc màu kèm nước tiểu vàng sậm.
• Trẻ bú kém, li bì, khó đánh thức, hoặc bụng chướng.

Riêng dấu hiệu phân bạc màu kèm vàng da kéo dài luôn cần được bác sĩ đánh giá sớm, vì đó là biểu hiện có thể gặp trong bệnh lý đường mật.

Xử trí thế nào

Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất: không tự dùng bất kỳ loại thuốc nào cho trẻ khi chưa có chỉ định — kể cả thuốc bổ gan, thuốc nam hay nước lá.

Hướng xử trí do bác sĩ quyết định và thường gồm:

• Tìm nguyên nhân — bằng thăm khám và các xét nghiệm phù hợp. Điều trị đúng chỉ bắt đầu khi biết nguyên nhân.
• Điều trị theo nguyên nhân — ví dụ dùng kháng sinh nếu do nhiễm trùng, hoặc can thiệp chuyên khoa nếu là bệnh lý bẩm sinh.
• Bảo đảm dinh dưỡng và cân nặng phù hợp với lứa tuổi.
• Giữ đúng lịch hẹn kiểm tra lại — men gan phải được nhìn theo chuỗi thời gian, một lần đo đơn lẻ không nói lên diễn biến.