Bệnh gan nguy hiểm ở chỗ nào? Đường đi từ viêm gan tới xơ gan và ung thư gan

Người ta thường hỏi bệnh gan có nguy hiểm không, nhưng câu hỏi đó không có một đáp án chung. Một trường hợp gan nhiễm mỡ nhẹ phát hiện sớm và một trường hợp xơ gan mất bù là hai thế giới khác nhau. Điều đáng nói là chúng có thể chỉ là hai điểm khác nhau trên cùng một đường đi — và khoảng cách giữa hai điểm ấy thường là nhiều năm im lặng.

Một đường đi chung cho nhiều nguyên nhân

Dù nguyên nhân ban đầu là virus, rượu, mỡ hay tự miễn, tổn thương gan mạn tính thường đi theo cùng một kịch bản:

• Viêm kéo dài. Tế bào gan chết rải rác và được thay thế liên tục.
• Xơ hoá. Quá trình sửa chữa lặp đi lặp lại làm mô liên kết tích tụ dần giữa các tế bào gan. Đây là giai đoạn còn có thể cải thiện nếu loại bỏ được nguyên nhân.
• Xơ gan. Mô xơ chia cắt nhu mô thành các nốt, cấu trúc gan biến dạng. Mô sẹo không làm được việc của tế bào gan, và cũng cản trở dòng máu chảy qua gan.
• Ung thư gan. Nền gan xơ là mảnh đất thuận lợi cho tế bào ác tính xuất hiện.

Hai hậu quả cơ học của xơ gan giải thích gần như toàn bộ triệu chứng về sau: suy tế bào gan — gan không còn đủ tế bào lành để làm việc; và tăng áp lực tĩnh mạch cửa — máu từ ruột về gan bị cản, phải tìm đường vòng qua các tĩnh mạch nhỏ.

Còn bù và mất bù — ranh giới quan trọng nhất

Người xơ gan còn bù có thể vẫn đi làm, ăn ngủ bình thường, xét nghiệm chỉ bất thường nhẹ. Nhiều người ở giai đoạn này thậm chí không tin mình bị bệnh.

Khi bước sang giai đoạn mất bù, phần gan lành còn lại không gánh nổi nữa và bệnh cảnh trở nên rõ ràng: cổ trướng, phù, vàng da, xuất huyết, rối loạn ý thức. Đây là thời điểm chất lượng sống giảm nhanh và nguy cơ tử vong tăng rõ rệt.

Toàn bộ mục tiêu của việc theo dõi và điều trị bệnh gan mạn tính là trì hoãn thời điểm chuyển sang mất bù, càng lâu càng tốt.

Các biến chứng cụ thể và vì sao chúng xảy ra

Cổ trướng và phù

Gan giảm sản xuất albumin nên áp lực giữ nước trong lòng mạch giảm; đồng thời áp lực tĩnh mạch cửa tăng đẩy dịch thoát vào ổ bụng. Kết quả là bụng chướng to, chân phù. Dịch ổ bụng còn có thể bị nhiễm trùng — một biến chứng nặng cần nhập viện.

Giãn và vỡ tĩnh mạch thực quản

Máu bị nghẽn ở gan phải đi vòng qua các tĩnh mạch nhỏ ở thực quản và trực tràng, làm chúng giãn ra thành búi mỏng manh. Búi giãn ở thực quản có thể vỡ gây nôn ra máu ồ ạt, đi ngoài phân đen — tình huống cấp cứu đe doạ tính mạng, càng nguy hiểm vì gan hỏng cũng làm máu khó đông.

Bệnh não gan

Gan mất khả năng khử độc, amoniac và các chất độc từ ruột không được xử lý sẽ theo máu lên não. Người bệnh thay đổi tính nết, ngủ ngày thức đêm, mất tập trung, run tay kiểu vỗ cánh, nặng hơn thì lú lẫn và hôn mê. Một đợt táo bón, nhiễm trùng hay xuất huyết tiêu hoá đều có thể châm ngòi cho cơn bệnh não gan.

Rối loạn đông máu và chảy máu

Thiếu yếu tố đông máu do gan không tổng hợp đủ, cộng thêm giảm tiểu cầu do lách to. Người bệnh dễ bầm tím, chảy máu chân răng, chảy máu cam, và chảy máu chỗ nào cũng khó cầm hơn bình thường.

Rối loạn chuyển hoá

Giảm protein máu gây phù; dự trữ đường ở gan cạn nên dễ hạ đường huyết, nhất là khi bỏ bữa; chuyển hoá mỡ rối loạn khiến mỡ càng tích tụ trong gan.

Biến chứng ở cơ quan khác

Xơ gan nặng còn kéo theo hội chứng gan — thận (thận suy dù thận không có bệnh) và hội chứng gan — phổi (khó thở do rối loạn mạch máu phổi), đều là dấu hiệu giai đoạn nặng.

Ung thư gan — điểm cuối cần được chặn từ xa

Ung thư gan là một trong những ung thư phổ biến và có tỷ lệ tử vong cao. Phần lớn trường hợp phát sinh trên nền gan đã tổn thương mạn tính: viêm gan B, viêm gan C, xơ gan do rượu, gan nhiễm mỡ tiến triển.

Vấn đề lớn nhất là ung thư gan giai đoạn sớm hầu như không có triệu chứng riêng. Khi người bệnh thấy đau hạ sườn phải, sụt cân, chán ăn rõ rệt thì khối u thường đã lớn. Đó là lý do việc tầm soát định kỳ ở nhóm nguy cơ cao quan trọng hơn nhiều so với việc chờ đợi triệu chứng.

Cái gì đảo ngược được, cái gì không

• Đảo ngược được: gan nhiễm mỡ ở mức nhẹ và trung bình có thể cải thiện rõ khi giảm cân đúng cách, kiểm soát đường huyết và bỏ rượu. Viêm gan do rượu cũng hồi phục đáng kể khi ngừng rượu hoàn toàn. Xơ hoá gan giai đoạn sớm có thể giảm khi nguyên nhân được xử lý — ví dụ khi virus viêm gan được kiểm soát hoặc loại bỏ.
• Khó đảo ngược: xơ gan đã hình thành thì cấu trúc gan không trở lại như cũ. Tuy vậy, việc điều trị vẫn rất có ý nghĩa: nó làm chậm tiến triển, xử lý biến chứng và giữ người bệnh ở giai đoạn còn bù.

Nói cách khác, thời điểm can thiệp quyết định kết cục nhiều hơn là bản thân tên bệnh.

Ai cần theo dõi sát hơn người khác?

• Người nhiễm virus viêm gan B hoặc C, kể cả khi không triệu chứng.
• Người đã được chẩn đoán xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nào.
• Người uống rượu bia nhiều và kéo dài.
• Người gan nhiễm mỡ kèm đái tháo đường, béo phì hoặc rối loạn mỡ máu.
• Người có men gan tăng dai dẳng chưa rõ nguyên nhân, hoặc trong gia đình có người mắc ung thư gan.

Với các nhóm này, bác sĩ thường hẹn tái khám theo lịch cố định, kèm xét nghiệm máu và siêu âm bụng. Việc tuân thủ đúng lịch hẹn — kể cả khi đang thấy khoẻ — chính là biện pháp hiệu quả nhất để phát hiện vấn đề khi còn xử lý được.